สรุปสั้น ๆ
เมื่อน้ำเดิน คุณจะรู้สึกว่ามีน้ำใสหรือเหลืองจาง ๆ ไหลพรวดหรือซึมออกมาเรื่อย ๆ และกลั้นไว้ไม่ได้ โดยไม่เจ็บ ให้โทรหาโรงพยาบาลหรือห้องคลอดแม้ยังไม่มีท้องแข็ง กรมอนามัยฮ่องกงและคู่มือของโรงพยาบาลศิริราชแนะนำให้ไปโรงพยาบาลทันที NICE ระบุว่าถ้าน้ำเป็นสีเขียว น้ำตาล มีเลือด หรือมีกลิ่นเหม็น หรือลูกไม่ได้เอาหัวลง ต้องไปตรวจด่วน ถ้าอายุครรภ์ยังไม่ถึง 37 สัปดาห์ให้โทรด่วนเช่นกัน (NHS) NICE ระบุว่าในครรภ์ครบกำหนด ประมาณ 60% จะเริ่มเจ็บท้องคลอดภายใน 24 ชั่วโมง ถ้ายังไม่เจ็บ คุณหมอจะเสนอการชักนำการคลอด
สารบัญ
อาจรู้สึกเหมือนมีอะไรแตกดังปุ แล้วมีน้ำไหลพรวดออกมา หรือกางเกงชั้นในชื้นมาเป็นชั่วโมงแล้ว และคุณบอกไม่ได้ว่าน้ำเดินหรือเปล่า
น้ำเดินคือการที่ถุงน้ำคร่ำแตกหรือรั่ว ถ้าคิดว่าน้ำเดิน ให้โทรหาโรงพยาบาลหรือห้องคลอดแล้วเตรียมตัวไป แม้ยังไม่มีท้องแข็ง (คำที่คนไทยใช้เรียกการหดรัดตัวของมดลูก) ก็ตาม กรมอนามัยฮ่องกงแนะนำให้ไปโรงพยาบาลทันทีเพื่อให้สูติแพทย์ประเมิน ในการตั้งครรภ์ส่วนใหญ่ เจ็บท้องคลอดจะเริ่มก่อน เมื่อครรภ์ครบกำหนด น้ำเดินก่อนเจ็บท้องพบประมาณ 8% (ACOG)
น้ำเดินเป็นยังไง: ลักษณะน้ำเดิน
ลูกเติบโตอยู่ในถุงที่มีน้ำเต็ม เรียกว่าถุงน้ำคร่ำ เมื่อถุงฉีกขาด น้ำคร่ำจะไหลออกทางช่องคลอด บางคนรู้สึกเหมือนมีอะไรแตกแล้วตามด้วยน้ำไหลพรวดที่กลั้นไม่อยู่ บางคนแค่รู้สึกว่ามีน้ำซึมช้า ๆ หรือกางเกงชั้นในเปียก ตัวน้ำเดินเองไม่เจ็บ
Cleveland Clinic ระบุสัญญาณที่บอกว่าเป็นน้ำคร่ำไว้ดังนี้
- น้ำใสเหลวเหมือนน้ำ ไม่ข้นเหนียว
- ใสหรือเหลืองจาง และไม่มีกลิ่น
- ซึมออกมาเรื่อย ๆ กลั้นไว้ไม่ได้
- ไหลออกมามากขึ้นเมื่อลุกยืน ขยับตัว หรือตอนท้องแข็ง
- ท้องแข็งแรงขึ้นหลังน้ำเดิน ถ้าเริ่มเจ็บท้องคลอดไปแล้ว
ปริมาณที่ไหลออกมาต่างกันไป เมื่อใกล้กำหนดคลอด น้ำคร่ำจะน้อยกว่าเมื่อไม่กี่สัปดาห์ก่อน ราว 2.5 ถ้วยตวงตอน 40 สัปดาห์ (Cleveland Clinic) ศีรษะของลูกยังอาจอุดปากมดลูกไว้เหมือนจุกขวด น้ำที่ซึมออกมาน้อยแต่ไม่หยุดจึงอาจเป็นน้ำเดินได้เช่นกัน
น้ำเดิน ฉี่เล็ด หรือตกขาว
ในช่วงท้ายของการตั้งครรภ์ อาจแยกได้ยากว่าน้ำที่ซึมที่กางเกงชั้นในเป็นน้ำคร่ำ ปัสสาวะ หรือตกขาว (Cleveland Clinic) ความแตกต่างเหล่านี้ช่วยได้
| น้ำคร่ำ | ปัสสาวะ | |
|---|---|---|
| ลักษณะ | ใสหรือเหลืองจาง เหลว | มักเหลืองเข้มกว่า |
| กลิ่น | มักไม่มีกลิ่น | มีกลิ่นปัสสาวะชัดเจน |
| กลั้นได้ไหม | ไม่ได้ | ได้ |
| ไหลไม่หยุดไหม | ใช่ มักไหลเมื่อขยับตัวหรือตอนท้องแข็ง | ไม่ กระเพาะปัสสาวะว่างแล้วค่อย ๆ เต็มใหม่ |
ตกขาวมักข้นและเหนียว มูกใกล้คลอดอาจออกมาเป็นตกขาวที่ใส ชมพู หรือมีเลือดปนเล็กน้อย (ACOG) บทความมูกเลือดใกล้คลอดอธิบายว่าต่างจากน้ำเดินอย่างไร กรมอนามัยฮ่องกงระบุว่าถ้าน้ำคร่ำไหลออกมาเพียงเล็กน้อย อาจแยกจากตกขาวหรือปัสสาวะเล็ดได้ยาก และแนะนำให้ปรึกษาสูติแพทย์ทันทีเมื่อไม่แน่ใจ
ถ้ายังไม่แน่ใจ Cleveland Clinic แนะนำให้ลองแบบนี้
- ใส่ผ้าอนามัยแผ่นใหม่ (ไม่ใช้แบบสอด)
- นอนราบ 15 ถึง 30 นาที
- ลุกขึ้นยืนแล้วดูว่ามีน้ำไหลออกมาไหม
ถ้ามี ก็น่าจะเป็นน้ำคร่ำ จดสี ปริมาณ และกลิ่นไว้ มีเพียงทีมผู้ดูแลที่ยืนยันได้ เช่น ด้วยการตรวจภายในโดยใช้เครื่องมือถ่างช่องคลอด หรือแผ่นทดสอบที่ทำปฏิกิริยากับน้ำคร่ำ
น้ำคร่ำสีเขียวและสีอื่น ๆ หมายถึงอะไร
ดูสีของน้ำบนผ้าอนามัย ทีมผู้ดูแลจะถามเรื่องสีตั้งแต่แรก เพราะช่วยตัดสินว่าควรตรวจคุณเร็วแค่ไหน
| สี | อาจหมายถึง | ควรทำอย่างไร |
|---|---|---|
| ใสหรือเหลืองจาง | ปกติ | โทรหาโรงพยาบาลและทำตามที่แนะนำ |
| ชมพูเล็กน้อยในช่วงแรก | เลือดเล็กน้อย ซึ่งเกิดได้ตอนน้ำเดิน | โทรและแจ้งด้วย |
| เขียวหรือน้ำตาล | ขี้เทา (อุจจาระแรกของลูก) ปนในน้ำคร่ำ ซึ่งอาจเป็นสัญญาณว่าลูกเครียด | โทรแล้วไปโรงพยาบาลทันที |
| มีเลือด หรือคุณมีเลือดออก | ต้องตรวจทันที | ไปโรงพยาบาลทันที ถ้าเลือดออกมากให้โทรสายด่วน 1669 (NHS แนะนำให้โทรเบอร์ฉุกเฉิน) |
| มีกลิ่นเหม็น หรือสีหรือกลิ่นเปลี่ยนไปภายหลัง | อาจเป็นสัญญาณแรกของการติดเชื้อ | โทรทันที |
แนวทางของ NICE นับน้ำคร่ำที่มีขี้เทาหรือเลือดปน เลือดออกทางช่องคลอด และน้ำที่มีกลิ่นเหม็น เป็นเหตุให้ต้องไปตรวจด้วยตัวเองทันที HealthLinkBC แนะนำว่าถ้าน้ำเป็นสีเขียวให้ไปโรงพยาบาล สีเขียวหมายถึงลูกถ่ายอุจจาระแล้ว ซึ่งอาจเกิดขึ้นโดยไม่มีสาเหตุ หรือเมื่อลูกเครียดหรืออยู่ในท่าก้น ถ้าดูสีไม่ออก ให้เก็บผ้าอนามัยไว้ให้พยาบาลดู (NHS) เอกสารภาษาไทยของ NSW Health ก็แนะนำให้ใช้ผ้าอนามัย แล้วพยาบาลผดุงครรภ์จะตรวจสีและกลิ่นของน้ำเมื่อคุณมาถึงโรงพยาบาล
อินโฟกราฟิก
น้ำคร่ำ: สีและกลิ่น
โทรหาโรงพยาบาลหรือห้องคลอด
- ใส
- เหลืองจาง
ไปโรงพยาบาลทันที
- เขียว
- น้ำตาล
- มีเลือด
- มีกลิ่นเหม็น
น้ำเดินแล้ว ต้องทำอย่างไรต่อ
- จดเวลาไว้
- ใส่ผ้าอนามัย ไม่ใช้แบบสอด เพื่อให้ยังเห็นสีได้
- โทรหาโรงพยาบาลหรือห้องคลอด แม้ยังไม่มีท้องแข็ง
- ทำตามที่โรงพยาบาลบอก คำแนะนำสำหรับผู้ป่วยของ ACOG นับ “น้ำเดินแล้วแต่ยังไม่มีท้องแข็ง” เป็นเหตุให้ไปโรงพยาบาล
คู่มือของโรงพยาบาลศิริราชให้งดอาหารและน้ำดื่มเมื่อน้ำเดินหรือเจ็บครรภ์จริง แล้วรีบมาโรงพยาบาลทันที พร้อมของใช้และเอกสารที่เตรียมไว้ นี่เป็นข้อปฏิบัติของศิริราช โรงพยาบาลอื่นอาจต่างออกไป จึงควรถามโรงพยาบาลที่คุณฝากครรภ์ไว้ล่วงหน้า
ทางโทรศัพท์ คุณอาจถูกถามประมาณนี้ (Cleveland Clinic, NICE)
- น้ำเดินเมื่อไร
- น้ำออกมามากแค่ไหน สีอะไร มีกลิ่นไหม
- มีท้องแข็งหรือยัง
- ลูกดิ้นตามปกติไหม
- มีเลือดออกหรือปวดตลอดเวลาไหม
- ผลตรวจเชื้อสเตรปโตคอคคัสกลุ่มบี (GBS) เป็นบวกหรือเปล่า
- อายุครรภ์กี่สัปดาห์ และลูกอยู่ในท่าไหน
ในอังกฤษ การคัดกรองทางโทรศัพท์ตามแนวทางของ NICE จะถามว่าน้ำเดินเมื่อไรและตรวจหาปัจจัยเสี่ยง ถ้ามีปัจจัยเสี่ยงข้อใด NICE แนะนำให้ไปตรวจด่วนทันที นอกจากสัญญาณข้างต้นแล้ว ยังรวมถึง
- ลูกอยู่ในท่าก้นหรือท่าขวาง
- คุณมีเชื้อสเตรปโตคอคคัสกลุ่มบีและมีแผนให้ยาปฏิชีวนะระหว่างคลอด
- คุณรู้สึกไม่สบาย
- ทีมผู้ดูแลพบว่าลูกโตช้ากว่าที่ควร หรือรกเกาะต่ำ
NICE แนะนำให้ไปตรวจด่วนเช่นกันถ้ามีอะไรไม่แน่ชัด สำหรับผู้ที่ไม่มีปัจจัยเสี่ยง NICE ให้ได้รับการตรวจภายใน 12 ชั่วโมง ซึ่งเป็นแนวปฏิบัติในสหราชอาณาจักร ส่วนกรมอนามัยฮ่องกงและคู่มือของศิริราชแนะนำให้ไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อน้ำเดิน ซึ่งระมัดระวังกว่า ถ้าโรงพยาบาลของคุณไม่ได้บอกเป็นอย่างอื่น ให้ยึดคำแนะนำนี้
ที่โรงพยาบาล ทีมผู้ดูแลจะตรวจว่าเป็นน้ำคร่ำจริงหรือไม่ และลูกเป็นอย่างไร ถ้าแน่ชัดว่าถุงน้ำคร่ำแตกแล้ว NICE แนะนำว่าไม่ต้องตรวจด้วยเครื่องมือถ่างช่องคลอด ถ้ายังไม่แน่ชัด การตรวจนี้ช่วยยืนยันได้ และจะเลี่ยงการตรวจภายในด้วยนิ้วระหว่างที่ยังไม่มีท้องแข็ง
น้ำเดินแต่ยังไม่เจ็บท้อง รอได้นานแค่ไหน
การคลอดมักตามมาไม่นาน ACOG ระบุว่าผู้หญิงส่วนใหญ่เริ่มเจ็บท้องคลอดภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังน้ำเดิน NICE ระบุว่า 60% เริ่มเจ็บท้องคลอดภายใน 24 ชั่วโมง และกรมอนามัยฮ่องกงก็บอกว่าส่วนใหญ่เจ็บท้องเองภายใน 24 ชั่วโมง
เวลามีความสำคัญ เพราะเมื่อไม่มีน้ำคร่ำล้อมรอบ ลูกเสี่ยงติดเชื้อเพิ่มขึ้นเล็กน้อย (NHS) NICE ระบุว่าความเสี่ยงที่ทารกแรกเกิดจะติดเชื้อรุนแรงหลังถุงน้ำคร่ำแตกก่อนเจ็บท้องในครรภ์ครบกำหนดอยู่ที่ 1% เทียบกับ 0.5% เมื่อถุงน้ำคร่ำยังไม่แตก และความเสี่ยงจะสูงขึ้นเมื่อเวลาจากน้ำเดินถึงคลอดนานขึ้น
การชักนำการคลอดจึงเข้ามาเกี่ยวข้อง NICE ให้เลือกระหว่างชักนำการคลอดโดยเร็วที่สุด หรือรอไม่เกินประมาณ 24 ชั่วโมง ถ้าถึงตอนนั้นยังไม่เจ็บท้อง จะเสนอให้ชักนำการคลอด ถ้าตรวจพบเชื้อสเตรปโตคอคคัสกลุ่มบีในการตั้งครรภ์นี้ NICE เสนอให้ชักนำทันที ในสหรัฐฯ ACOG นับถุงน้ำคร่ำแตกก่อนเจ็บท้องเป็นเหตุผลทางการแพทย์หนึ่งของการชักนำการคลอด ช่วงเวลาที่เหมาะสมเป็นสิ่งที่คุณตัดสินใจร่วมกับทีมผู้ดูแล
ถ้าคุณหมอให้รอให้เจ็บท้องเอง NICE และ NHS แนะนำว่า
- วัดไข้ทุก 4 ชั่วโมงขณะที่ตื่นอยู่ และแจ้งถ้าตัวร้อน NHS ระบุว่ามักหมายถึงสูงกว่า 37.5°C แต่ให้ถามตัวเลขที่แน่นอนจากทีมผู้ดูแล
- แจ้งทันทีถ้าสีหรือกลิ่นของน้ำเปลี่ยนไป
- โทรทันทีถ้าลูกดิ้นน้อยกว่าปกติ
- การอาบน้ำหรือแช่น้ำไม่ได้เพิ่มการติดเชื้อ แต่การมีเพศสัมพันธ์อาจเพิ่ม
เมื่อเริ่มท้องแข็ง ให้จับเวลา ตัวจับเวลาท้องแข็งออนไลน์ใช้ฟรีในเบราว์เซอร์ แอปจะเตือนเมื่อท้องแข็งถึงเกณฑ์ 5-1-1 บทความท้องแข็งแบบไหนอันตราย ควรไปโรงพยาบาลเมื่อไรอธิบายขั้นต่อไป และระยะการคลอดอธิบายสิ่งที่ตามมา ถ้ามีเวลา ให้จัดของเตรียมคลอดให้เรียบร้อย
ถุงน้ำคร่ำแตกก่อนเจ็บท้อง: PROM และ PPROM
แพทย์เรียกน้ำเดินก่อนเริ่มเจ็บท้องคลอดว่า prelabor rupture of membranes หรือ PROM บางครั้งเรียกว่า premature rupture of membranes ซึ่งหมายถึงสิ่งเดียวกัน (ACOG) ถ้าเกิดก่อน 37 สัปดาห์ เรียกว่า preterm PROM หรือ PPROM กรมอนามัยฮ่องกงเรียกภาวะน้ำเดินก่อนเจ็บคลอดว่า “ภาวะน้ำเดินก่อนกำหนด”
ACOG ประมาณว่า PROM ในครรภ์ครบกำหนดเกิดในราว 8% ของการตั้งครรภ์ ส่วน PPROM เกิดในราว 2% ถึง 3% ของการตั้งครรภ์ในสหรัฐฯ PPROM เป็นอีกสถานการณ์หนึ่ง เพราะลูกอาจคลอดก่อนกำหนด ถ้าน้ำเดินก่อน 37 สัปดาห์ ให้โทรหาห้องคลอดทันที เอกสารภาษาไทยของ NSW Health ก็ระบุว่าอายุครรภ์ไม่ถึง 37 สัปดาห์ให้ติดต่อโรงพยาบาลเมื่อมีน้ำเดิน
สายสะดือย้อย: ถ้าเห็นหรือคลำได้สายสะดือ
ในบางกรณีที่พบได้น้อย สายสะดือจะเลื่อนลงมาผ่านปากมดลูกหลังน้ำเดิน RCOG ระบุว่าสายสะดือย้อยพบใน 0.1% ถึง 0.6% ของการคลอด ถ้าเห็นหรือคลำได้สายสะดือในช่องคลอด ให้โทรสายด่วน 1669 ทันที แนวทางของ RCOG อธิบายการส่งตัวไปโรงพยาบาลด้วยรถพยาบาลฉุกเฉิน ระหว่างรอ ให้คุกเข่าแล้วก้มตัวลงให้หน้าอกแนบพื้น
โทรทันที ไม่ว่าท้องแข็งจะเป็นแบบไหน
ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ไม่ต้องรอดูจังหวะ ให้โทรหาโรงพยาบาล ห้องคลอด หรือคุณหมอที่ดูแลคุณทันที ไม่ว่ากลางวันหรือกลางคืน รายการนี้อ้างอิงตาม NHS และ ACOG
- มีน้ำเดิน แม้จะยังไม่เจ็บท้องก็ตาม
- น้ำที่ออกมามีสีหรือมีกลิ่นเหม็น
- มีเลือดออกทางช่องคลอด ไม่ว่ามากหรือน้อย มูกที่มีเลือดปนเป็นเส้นเล็กน้อยอาจเป็นสัญญาณเริ่มคลอด ถ้าแยกไม่ออกว่าเป็นแบบไหนให้โทร
- ลูกดิ้นน้อยกว่าปกติ
- ปวดท้องรุนแรงต่อเนื่อง ไม่คลายลงระหว่างการเจ็บแต่ละครั้ง
- มีไข้ 38°C ขึ้นไป
- อายุครรภ์ยังไม่ถึง 37 สัปดาห์ และคิดว่าอาจเริ่มเจ็บท้องคลอด
- ท้องแข็งครั้งใดครั้งหนึ่งนานเกิน 2 นาที หรือท้องแข็ง 6 ครั้งขึ้นไปภายใน 10 นาที
- ไม่แน่ใจหรือกังวล โทรได้ทุกเมื่อ
ถ้ารู้สึกอยากเบ่งมากและคิดว่าลูกกำลังจะคลอดตอนนี้ ให้โทรสายด่วนฉุกเฉิน 1669
แหล่งข้อมูลของรายการนี้: NHS: Signs that labour has begun (2023); NHS: Pregnancy symptoms you need to get help for; ACOG: How to tell when labor begins; โรงพยาบาลศิริราช: คู่มือการปฏิบัติตัวในขณะตั้งครรภ์
คำถามที่พบบ่อย
น้ำเดินหรือฉี่เล็ด แยกยังไง?
น้ำคร่ำมักใสหรือเหลืองจาง ไม่มีกลิ่น และยังซึมออกมาแม้พยายามกลั้น ส่วนปัสสาวะมักมีกลิ่นปัสสาวะและหยุดเมื่อกระเพาะปัสสาวะว่าง (Cleveland Clinic) ลองใส่ผ้าอนามัยแผ่นใหม่แล้วนอนราบ 15 ถึง 30 นาที จากนั้นลุกขึ้นยืนดูว่ามีน้ำไหลออกมาอีกไหม ถ้ายังไม่แน่ใจให้โทรหาโรงพยาบาล ทีมผู้ดูแลตรวจน้ำได้ กรมอนามัยฮ่องกงก็แนะนำให้ปรึกษาสูติแพทย์ทันทีเมื่อไม่แน่ใจ
น้ำเดินเป็นยังไง เจ็บไหม?
ตัวน้ำเดินเองไม่เจ็บ (Cleveland Clinic) บางคนรู้สึกเหมือนมีอะไรแตกดังปุแล้วน้ำไหลพรวด บางคนแค่รู้สึกว่ามีน้ำซึมออกมา ส่วนอาการปวดรุนแรงต่อเนื่องที่ไม่คลายลงระหว่างท้องแข็งเป็นอีกเรื่องหนึ่ง และเป็นเหตุให้ไปโรงพยาบาล (ACOG)
น้ำคร่ำสีเขียวอันตรายไหม?
ต้องไปโรงพยาบาลทันที HealthLinkBC อธิบายว่าสีเขียวหมายถึงลูกถ่ายอุจจาระในครรภ์แล้ว ซึ่งอาจเกิดขึ้นโดยไม่มีสาเหตุ หรือเมื่อลูกเครียดหรืออยู่ในท่าก้น NICE ก็นับน้ำคร่ำที่มีขี้เทาปนเป็นเหตุให้ไปตรวจด่วน
น้ำเดินแล้วไม่เจ็บท้อง รอได้นานแค่ไหน?
NICE ระบุว่าในครรภ์ครบกำหนด ประมาณ 60% เริ่มเจ็บท้องคลอดภายใน 24 ชั่วโมง กรมอนามัยฮ่องกงก็ระบุว่าส่วนใหญ่เจ็บท้องเองภายใน 24 ชั่วโมง และแนะนำให้ไปโรงพยาบาลทันทีเพราะถ้าปล่อยไว้นาน มดลูกและลูกเสี่ยงติดเชื้อมากขึ้น ถ้ายังไม่เจ็บท้อง คุณหมอจะเสนอการชักนำการคลอด ทันทีหรือหลังรอไม่เกินประมาณ 24 ชั่วโมง ตามสถานการณ์ของคุณ รวมถึงผลตรวจเชื้อสเตรปโตคอคคัสกลุ่มบี
น้ำเดินตอนนอนหลับได้ไหม?
ได้ค่ะ น้ำเดินเกิดได้ทุกเวลา ทั้งก่อนเจ็บท้องคลอดและหลังท้องแข็งเริ่มแล้ว (Cleveland Clinic) รวมถึงตอนกลางคืน NHS แนะนำให้เตรียมผ้าอนามัยไว้ใกล้มือและปูผ้ากันเปื้อนบนที่นอน ถ้าตื่นมาแล้วเปียก ให้จดเวลา ดูสี แล้วโทรหาโรงพยาบาล
น้ำเดินแล้วลูกยังดิ้นอยู่ไหม?
ลูกควรดิ้นตามปกติ NICE แนะนำให้แจ้งทีมผู้ดูแลทันทีถ้าลูกดิ้นน้อยลงหลังน้ำเดิน และ NHS นับลูกดิ้นน้อยกว่าปกติเป็นเหตุให้โทรด่วน
แหล่งข้อมูล
- NICE: Intrapartum care, guideline NG235 (2023, updated 2026)
- NHS: Signs that labour has begun (2023)
- NHS: Vaginal bleeding in pregnancy (2026)
- ACOG: How to Tell When Labor Begins, patient FAQ (reviewed 2025)
- ACOG: Labor Induction, patient FAQ (reviewed 2025)
- ACOG: Prelabor Rupture of Membranes, Practice Bulletin 217 (2020, reaffirmed 2026)
- Cleveland Clinic: Water Breaking (2022)
- HealthLinkBC: The first stage of labour, early phase (2013)
- RCOG: Umbilical Cord Prolapse, Green-top Guideline No. 50 (2014)
- Family Health Service, Department of Health, Hong Kong: สัญญาณเตือนระหว่างการตั้งครรภ์
- NSW Health: เมื่อเจ็บท้องคลอดควรมาโรงพยาบาลเมื่อไหร่ (2018)
- โรงพยาบาลศิริราช (ฝ่ายการพยาบาล): คู่มือการปฏิบัติตัวในขณะตั้งครรภ์
บทความนี้ใช้แทนคำแนะนำจากแพทย์ไม่ได้ ถ้าไม่แน่ใจ ให้โทรหาโรงพยาบาลหรือคุณหมอที่ดูแลคุณ และในกรณีฉุกเฉินให้โทรสายด่วน 1669
