สรุปสั้น ๆ
ท้องแข็งช่วงแรกมักคล้ายปวดประจำเดือน ปวดหลังตื้อ ๆ หรือหน่วงในอุ้งเชิงกราน ท้องทั้งท้องจะแข็งตึงแล้วคลายลง เมื่อการคลอดดำเนินไป ท้องแข็งจะมาเป็นจังหวะสม่ำเสมอ นานครั้งละประมาณหนึ่งนาที และแรงจนเดินหรือพูดไม่ไหว แต่ระหว่างครั้งมักหายเจ็บ (Cleveland Clinic) โรงพยาบาลศิริราชอธิบายว่าเจ็บครรภ์จริงมักปวดจากหลังร้าวมาหน้าท้อง และยิ่งเดินยิ่งเจ็บ ประมาณ 1 ใน 4 คนปวดหลังส่วนล่างรุนแรงระหว่างคลอด ซึ่งอาจไม่หายระหว่างครั้ง (Cleveland Clinic)
สารบัญ
ท้องเริ่มตึงขึ้นมา และมีอาการปวดหน่วง ๆ ที่หลังส่วนล่าง ช่วงสัปดาห์ท้าย ๆ ของการตั้งครรภ์ คุณแม่หลายคนอยากรู้ว่าท้องแข็งเป็นยังไง โดยเฉพาะคนที่ตั้งครรภ์ลูกคนแรก “ท้องแข็ง” คือคำที่คนไทยใช้เรียกการหดรัดตัวของมดลูก เพราะเวลามดลูกบีบตัว ท้องจะแข็งตึงจนคลำได้ แต่ละคนรู้สึกไม่เหมือนกัน แต่ท้องแข็งมีรูปแบบที่คุณค่อย ๆ เรียนรู้และสังเกตเองได้
ท้องแข็งเป็นยังไงในช่วงแรก
ท้องแข็งช่วงแรกของการคลอดมักคล้ายปวดประจำเดือน (NHS inform) บางคนรู้สึกปวดหลังและหน่วงในอุ้งเชิงกรานเป็นหลัก หรือรู้สึกไม่สบายที่ต้นขา สะโพก หรือหน้าท้อง (HealthLinkBC) Cleveland Clinic อธิบายว่าท้องแข็งช่วงแรกมักรู้สึกเหมือนปวดตื้อ ๆ หรือถูกกดมากกว่าเจ็บแปลบ
ทุกครั้งที่ท้องแข็ง มดลูกจะบีบตัว ถ้าวางมือบนท้องจะรู้สึกได้ว่าท้องแข็งขึ้น เมื่อกล้ามเนื้อมดลูกคลายตัว อาการเจ็บจะจางลงและท้องจะนิ่มลง (NHS) บางคนรู้สึกอยากเข้าห้องน้ำด้วย เพราะศีรษะของลูกกดลงบนลำไส้
ท้องแข็งช่วงแรกมักสั้น มาไม่สม่ำเสมอ และยังเบาพอที่คุณจะพูดคุยได้ระหว่างเจ็บ Cleveland Clinic ระบุว่านานประมาณ 20 ถึง 30 วินาที ส่วน HealthLinkBC บอกว่าช่วงแรกนาน 15 ถึง 30 วินาที แล้วค่อย ๆ นานขึ้นถึง 45 วินาที ระยะห่างลดลงจากทุก 10 ถึง 20 นาที เหลือทุก 5 ถึง 7 นาที โรงพยาบาลรามาธิบดียกตัวอย่างในทำนองเดียวกันว่า เจ็บครรภ์จริงจะถี่ขึ้นจากทุก 15 นาทีเป็นทุก 5 ถึง 10 นาที และนานขึ้นจาก 15 ถึง 20 วินาทีเป็น 45 ถึง 50 วินาที ระยะแรกหรือระยะแฝงนี้อาจกินเวลาหลายชั่วโมง บางครั้งก็หลายวัน (NHS) ค่าที่พบบ่อยในแต่ละระยะดูได้ในบทความท้องแข็งนานแค่ไหน
อาการคล้ายปวดประจำเดือนจะค่อย ๆ กลายเป็นเจ็บท้องคลอด Cleveland Clinic อธิบายว่าเจ็บท้องคลอดจริงอาจเริ่มจากอาการปวดเกร็งหรือรู้สึกหน่วง แล้วภายในไม่กี่ชั่วโมงก็มักแรงขึ้นและถี่ขึ้น ถ้าปวดเบา ๆ ไม่สม่ำเสมอ หรือหายไปเมื่อได้พัก มักเป็นเจ็บท้องเตือนมากกว่า โรงพยาบาลรามาธิบดีระบุว่าเจ็บท้องเตือนอาจมาทุก 15 ถึง 20 นาทีโดยไม่ถี่ขึ้น และทุเลาลงได้เมื่อนอนพักหรือทานยาแก้ปวด สัญญาณอื่นที่อาจมาก่อน เช่น มูกปนเลือดหรือถ่ายเหลว อ่านได้ในอาการใกล้คลอด
อินโฟกราฟิก
ท้องแข็งเปลี่ยนไปอย่างไรเมื่อการคลอดดำเนินไป
-
ช่วงแรก
คล้ายปวดประจำเดือน
- ปวดหลังตื้อ ๆ หรือหน่วงในอุ้งเชิงกราน
- ท้องทั้งท้องแข็งตึง แล้วคลายลง
-
เมื่อการคลอดดำเนินไป
สม่ำเสมอและแรงขึ้น
- มาเป็นจังหวะสม่ำเสมอ
- นานครั้งละประมาณหนึ่งนาที
- แรงจนเดินหรือพูดไม่ไหว
- ระหว่างครั้งมักหายเจ็บ
-
ประมาณ 1 ใน 4 คน
ปวดหลังขณะคลอด
- ปวดหลังส่วนล่างรุนแรง
- อาจไม่หายระหว่างครั้ง
เจ็บท้องคลอดเป็นยังไงเมื่อเข้าสู่ระยะคลอดจริง
เมื่อการคลอดเริ่มขึ้นจริง ท้องแข็งจะเปลี่ยนไป Cleveland Clinic รวบรวมคำที่คุณแม่ใช้บรรยายไว้ดังนี้
- ปวดคล้ายปวดประจำเดือน แต่รุนแรงมาก
- ความตึงที่มาเป็นระลอก เริ่มจากยอดมดลูกแล้วไล่ลงมา
- รู้สึกบีบหรือดันไปทั่วทั้งท้อง
อาการปวดอาจร้าวไปที่หลังส่วนล่างและขา บางคนรู้สึกที่หลังก่อน แล้วร้าวอ้อมมาด้านหน้าและลงไปที่ต้นขา (healthdirect) คู่มือของโรงพยาบาลศิริราชก็อธิบายไว้คล้ายกันว่า เจ็บครรภ์จริงมักปวดบริเวณหลังใกล้บั้นเอวแล้วร้าวมาหน้าท้อง และยิ่งเดินยิ่งเจ็บมากขึ้น
ท้องแข็งแต่ละครั้งมักเริ่มเบา ๆ ค่อย ๆ แรงขึ้นจนถึงจุดสูงสุด แล้วจางลง ระหว่างครั้งคุณอาจแทบไม่รู้สึกเจ็บเลย (NHS inform) ในระยะคลอดเต็มที่ ท้องแข็งมักนาน 40 ถึง 70 วินาที มาทุก 3 ถึง 5 นาที (Cleveland Clinic) และแรงจนเดินหรือพูดไม่ไหวขณะเจ็บ
ช่วงนี้คุณอาจอยากอยู่กับตัวเองมากขึ้น HealthLinkBC ระบุว่าการจดจ่อกับตัวเองเงียบ ๆ และความไม่แน่ใจว่าจะทนไหวไหม เป็นสิ่งที่คุณอาจรู้สึกในระยะนี้
ความเจ็บแค่ไหนต่างกันมากในแต่ละคน NHS inform บอกว่าท้องแข็งอาจคล้ายปวดประจำเดือน หรืออาจเจ็บกว่านั้นมาก ACOG เสริมว่าการคลอดของคุณอาจไม่เหมือนของแม่ พี่สาว หรือเพื่อน และอาจต่างกันไปในลูกแต่ละคนด้วย
สำหรับการคลอดที่ดำเนินไปตามปกติ Cleveland Clinic มีเกณฑ์ทั่วไปว่าควรไปโรงพยาบาลเมื่อท้องแข็งนานประมาณ 60 วินาทีและมาทุก 3 ถึง 5 นาที เอกสารภาษาไทยของ NSW Health ให้เกณฑ์ใกล้เคียงกันสำหรับท้องแรกที่อายุครรภ์ 37 สัปดาห์ขึ้นไป คือเจ็บนาน 60 วินาที ห่างกัน 3 ถึง 5 นาที ต่อเนื่องอย่างน้อยหนึ่งชั่วโมง ถามเกณฑ์ของโรงพยาบาลที่คุณฝากครรภ์ไว้ตั้งแต่เนิ่น ๆ บทความท้องแข็งแบบไหนอันตราย ควรไปโรงพยาบาลเมื่อไรเปรียบเทียบเกณฑ์ที่โรงพยาบาลต่าง ๆ ใช้
ช่วงเปลี่ยนผ่านและช่วงเบ่ง: ปวดท้องใกล้คลอดรู้สึกอย่างไร
ช่วงเปลี่ยนผ่าน (transition) คือช่วงท้ายของระยะที่หนึ่ง ปากมดลูกเปิดจากประมาณ 7 หรือ 8 เซนติเมตรจนถึง 10 เซนติเมตร ท้องแข็งจะมาทุก 2 ถึง 3 นาที และนาน 60 ถึง 90 วินาที (HealthLinkBC) HealthLinkBC ยังบอกถึงสิ่งที่คุณอาจรู้สึกในช่วงนี้
- หน่วงที่ก้น
- แขนขาสั่น และเป็นตะคริวที่ขา
- ร้อนวูบหรือหนาววูบ เหงื่อออก
- คลื่นไส้หรืออาเจียน
- มีช่วงที่ตื่นตระหนกหรือหงุดหงิด
เมื่อปากมดลูกเปิดหมดแล้ว คุณอาจอยากเบ่งมากจนรู้สึกเหมือนอยากถ่ายอุจจาระ และเมื่อช่องคลอดยืดออก อาจรู้สึกแสบร้อนเหมือนจะฉีก ท้องแข็งช่วงเบ่งจะแรงมาก มาทุก 2 ถึง 3 นาที และนาน 60 ถึง 90 วินาทีเช่นกัน (HealthLinkBC) ภาพรวมของแต่ละช่วงดูได้ในระยะการคลอด
ปวดหลังขณะเจ็บท้องคลอดเป็นยังไง
ปวดหลังขณะคลอด (back labor) คืออาการปวดหลังส่วนล่างอย่างรุนแรงที่เริ่มขึ้นระหว่างการคลอด มักปวดมากที่สุดตอนท้องแข็ง แต่ระหว่างครั้งก็อาจยังปวดอยู่ ประมาณ 1 ใน 4 คนบอกว่าปวดหลังส่วนล่างรุนแรงระหว่างคลอด (Cleveland Clinic)
อาการมักเริ่มในระยะคลอดเต็มที่ เมื่อปากมดลูกเปิดราว 6 เซนติเมตร แต่ก็อาจเริ่มเร็วกว่านั้น อาจปวดตลอดเวลา แย่ลงทุกครั้งที่ท้องแข็ง และไม่หายระหว่างครั้ง บางคนมีกล้ามเนื้อกระตุกเกร็งร้าวไปที่สะโพก แพทย์เชื่อว่าสาเหตุหลักคือท่าของลูก ในท่าท้ายทอยอยู่ด้านหลัง (occiput posterior) ลูกจะหันหน้าไปทางหน้าท้องของคุณ และท้ายทอยกดลงบนกระดูกสันหลังส่วนล่างและกระดูกก้นกบ อาการนี้ทำให้คุณทรมานมาก แต่ไม่เป็นอันตรายต่อลูก (Cleveland Clinic)
สิ่งที่อาจช่วยได้ตามคำแนะนำของ Cleveland Clinic
- โน้มตัวไปข้างหน้าพิงโซฟาหรือเก้าอี้ที่มั่นคง หรือคุกเข่าหน้าลูกบอลออกกำลังกายแล้วซบลงไป
- นั่งเด้งเบา ๆ บนลูกบอล หรือหมุนสะโพกเป็นวงกลม
- กดหรือคลึงหลังส่วนล่างด้วยขวดน้ำหรือลูกเทนนิส จะทำเองหรือให้คนที่อยู่ด้วยช่วยก็ได้
- แช่น้ำอุ่น หรือให้น้ำอุ่นจากฝักบัวไหลผ่านหลังส่วนล่าง หรือประคบอุ่นหรือเย็นโดยมีผ้ากั้น ไม่ให้สัมผัสผิวโดยตรง
- ถามคุณหมอเรื่อง TENS การฉีดน้ำกลั่น ยาแก้ปวด หรือการบล็อกหลัง (epidural)
เจ็บท้องคลอดจริงหรือเจ็บท้องเตือน
เจ็บท้องเตือนอาจรู้สึกคล้ายกันมาก และ ACOG ระบุว่าบางครั้งก็เจ็บมากได้ สิ่งที่แยกสองอย่างออกจากกันคือท้องแข็งเปลี่ยนไปอย่างไรเมื่อเวลาผ่านไป ตามตารางจาก ACOG และ Cleveland Clinic
| เจ็บท้องเตือน | เจ็บท้องคลอดจริง | |
|---|---|---|
| จังหวะ | ไม่สม่ำเสมอ ไม่มีรูปแบบ | สม่ำเสมอ และถี่ขึ้นเรื่อย ๆ |
| นานแค่ไหน | มักนาน 20 ถึง 40 วินาที | มักนาน 30 ถึง 70 วินาที และนานขึ้นเรื่อย ๆ |
| ความแรง | เบา หรือแรงตอนแรกแล้วเบาลง | แรงขึ้นเรื่อย ๆ |
| เมื่อพัก เดิน หรือนอน | อาจเบาลงหรือหายไป | ยังเจ็บต่อ |
| ตำแหน่งที่เจ็บ | มักเจ็บเฉพาะด้านหน้า | มักเริ่มที่หลังแล้วร้าวมาด้านหน้า |
ตารางเปรียบเทียบในคู่มือของโรงพยาบาลศิริราชให้ภาพเดียวกัน เจ็บเตือนอยู่ที่หน้าท้อง ไม่ถี่ขึ้น และแรงเท่าเดิม ส่วนเจ็บจริงเริ่มที่หลังใกล้บั้นเอว ถี่ขึ้น และแรงขึ้นเรื่อย ๆ
ถ้าไม่แน่ใจ ให้จับเวลาท้องแข็งแล้วดูว่ายังเจ็บต่อไหมเมื่อพักและดื่มน้ำ จะจดลงในตารางจับเวลาท้องแข็งก็ได้ ACOG บอกว่าถ้าพักและดื่มน้ำแล้วหายไป แสดงว่ายังไม่ใช่เจ็บท้องคลอดจริง บางครั้งต้องให้คุณหมอตรวจภายในจึงจะรู้ว่าปากมดลูกเปลี่ยนแปลงหรือไม่ (ACOG) โรงพยาบาลรามาธิบดีก็ระบุว่าเจ็บท้องเตือนไม่ทำให้ปากมดลูกเปิดขยาย ซึ่งแพทย์ตรวจได้ อ่านเรื่องนี้เพิ่มเติมได้ในเจ็บท้องเตือน
อะไรช่วยให้ผ่านท้องแข็งแต่ละครั้งไปได้
NHS inform แนะนำว่าเมื่อรู้สึกว่าท้องกำลังจะแข็ง ให้ผ่อนคลายไหล่ ใบหน้า และมือ หายใจช้า ๆ สบาย ๆ โดยเน้นที่การหายใจออก โยกตัวหรือโยกสะโพก และส่งเสียงได้ถ้าช่วยให้ดีขึ้น อย่าฝืนต้านท้องแข็ง เพราะมันจะค่อย ๆ แรงขึ้น ถึงจุดสูงสุด แล้วจางไป คนที่อยู่ด้วยช่วยนวดหลัง จับมือให้คุณรักษาจังหวะ หรือหายใจไปพร้อมกับคุณได้
ในช่วงเริ่มเจ็บท้องคลอด NHS แนะนำเพิ่มเติมว่า
- เดินหรือขยับตัว
- ดื่มน้ำหรือเครื่องดื่มเกลือแร่
- ทานของว่าง
- แช่น้ำอุ่น
healthdirect ของออสเตรเลียเสริมเรื่องการพักระหว่างครั้ง การเปลี่ยนท่า การอาบน้ำอุ่น และการประคบร้อน เรื่องอาหารและน้ำให้ถามโรงพยาบาลของคุณไว้ก่อน เพราะบางแห่งมีข้อปฏิบัติต่างออกไป คู่มือของโรงพยาบาลศิริราชให้งดอาหารและน้ำดื่มเมื่อเจ็บครรภ์จริงหรือมีน้ำเดิน แล้วรีบมาโรงพยาบาลทันที
แอป Contraction Timer มีแบบฝึกหายใจ หายใจเข้าทางจมูก แล้วหายใจออกยาว ๆ และเลือกให้มือถือสั่นตามจังหวะได้ ตัวจับเวลาของแอปซึ่งใช้ฟรีแบบออนไลน์ได้ด้วย จะเก็บระยะเวลาและระยะห่างของท้องแข็งแต่ละครั้งไว้ให้ ลองใช้ทั้งสองอย่างก่อนเริ่มเจ็บจริงได้ค่ะ
ถ้ายังไม่พอ healthdirect ระบุว่าโรงพยาบาลมีวิธีบรรเทาปวดทางการแพทย์ เช่น แก๊สไนตรัสออกไซด์ มอร์ฟีน หรือการบล็อกหลัง ลองถามโรงพยาบาลที่คุณฝากครรภ์ว่ามีวิธีไหนบ้าง
โทรทันที ไม่ว่าท้องแข็งจะเป็นแบบไหน
ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ไม่ต้องรอดูจังหวะ ให้โทรหาโรงพยาบาล ห้องคลอด หรือคุณหมอที่ดูแลคุณทันที ไม่ว่ากลางวันหรือกลางคืน รายการนี้อ้างอิงตาม NHS และ ACOG
- มีน้ำเดิน แม้จะยังไม่เจ็บท้องก็ตาม
- น้ำที่ออกมามีสีหรือมีกลิ่นเหม็น
- มีเลือดออกทางช่องคลอด ไม่ว่ามากหรือน้อย มูกที่มีเลือดปนเป็นเส้นเล็กน้อยอาจเป็นสัญญาณเริ่มคลอด ถ้าแยกไม่ออกว่าเป็นแบบไหนให้โทร
- ลูกดิ้นน้อยกว่าปกติ
- ปวดท้องรุนแรงต่อเนื่อง ไม่คลายลงระหว่างการเจ็บแต่ละครั้ง
- มีไข้ 38°C ขึ้นไป
- อายุครรภ์ยังไม่ถึง 37 สัปดาห์ และคิดว่าอาจเริ่มเจ็บท้องคลอด
- ท้องแข็งครั้งใดครั้งหนึ่งนานเกิน 2 นาที หรือท้องแข็ง 6 ครั้งขึ้นไปภายใน 10 นาที
- ไม่แน่ใจหรือกังวล โทรได้ทุกเมื่อ
ถ้ารู้สึกอยากเบ่งมากและคิดว่าลูกกำลังจะคลอดตอนนี้ ให้โทรสายด่วนฉุกเฉิน 1669
แหล่งข้อมูลของรายการนี้: NHS: Signs that labour has begun (2023); NHS: Pregnancy symptoms you need to get help for; ACOG: How to tell when labor begins; โรงพยาบาลศิริราช: คู่มือการปฏิบัติตัวในขณะตั้งครรภ์
คำถามที่พบบ่อย
อาการท้องแข็ง หมายถึงอะไร?
ท้องแข็งคือคำที่คุณแม่ไทยใช้เรียกการหดรัดตัวของมดลูก ถ้าวางมือบนท้องจะรู้สึกว่าท้องแข็งขึ้น แล้วนิ่มลงเมื่อมดลูกคลายตัว (NHS) ในสัปดาห์ท้าย ๆ อาจเป็นเจ็บท้องเตือนที่มาไม่สม่ำเสมอ หรือเจ็บท้องคลอดจริงที่ถี่และแรงขึ้น โรงพยาบาลรามาธิบดียกตัวอย่างว่าเจ็บครรภ์จริงจะถี่ขึ้นจากทุก 15 นาทีเป็นทุก 5 ถึง 10 นาที
ท้องแข็งแบบไหน ใกล้คลอด?
ท้องแข็งที่ถี่ขึ้น นานขึ้น แรงขึ้น และไม่หายแม้นอนพักหรือทานยาแก้ปวด เป็นลักษณะของเจ็บครรภ์จริง (โรงพยาบาลรามาธิบดี) โรงพยาบาลศิริราชเสริมว่าเจ็บจริงมักปวดจากหลังร้าวมาหน้าท้อง ยิ่งเดินยิ่งเจ็บ และอาจมีมูกปนเลือดทางช่องคลอดหรือน้ำเดิน ถ้าอาการหายไปเมื่อพักหรือเปลี่ยนท่า มักยังไม่ใช่การคลอด (Cleveland Clinic)
ลูกดิ้นหรือท้องแข็ง แยกยังไง?
ตอนท้องแข็ง ท้องทั้งท้องจะแข็งและปวดเกร็ง แล้วนิ่มลงเมื่อผ่านไป ถ้าแข็งเป็นก้อนเดียวและรอบ ๆ ยังนิ่ม มักเป็นก้นหรือแขนขาของลูก (Cleveland Clinic) ถ้าลูกดิ้นน้อยกว่าปกติ ให้โทรหาโรงพยาบาลหรือห้องคลอดทันที
ปวดหลังตอนเจ็บท้องคลอดเป็นยังไง?
เป็นอาการปวดหลังส่วนล่างรุนแรง บางครั้งปวดตลอดเวลาและไม่หายระหว่างท้องแข็งแต่ละครั้ง อาจมีกล้ามเนื้อกระตุกเกร็งร้าวไปที่สะโพก แพทย์เชื่อว่าเกิดจากท่าของลูกที่ท้ายทอยกดลงบนกระดูกสันหลังส่วนล่างและกระดูกก้นกบ Cleveland Clinic ระบุว่าประมาณ 1 ใน 4 คนปวดหลังส่วนล่างรุนแรงระหว่างคลอด
ปากมดลูกเปิดมากขึ้น จะเจ็บมากขึ้นไหม?
ส่วนใหญ่ใช่ค่ะ ท้องแข็งมักนานขึ้น แรงขึ้น และถี่ขึ้นเมื่อการคลอดดำเนินไป (NHS) HealthLinkBC ระบุว่าเมื่อปากมดลูกใกล้เปิดหมด ท้องแข็งมักมาทุก 2 ถึง 3 นาที และนาน 60 ถึง 90 วินาที ส่วนจะรู้สึกเจ็บแค่ไหนนั้นต่างกันไปมากในแต่ละคน
ท้องแข็งตอนกลางคืน นอนพักต่อได้ไหม?
ถ้ายังเจ็บไม่มาก ลองนอนพักดูได้ HealthLinkBC แนะนำให้ทำกิจวัตรตามปกติ เดินเล่น หรือพยายามนอนหลับหรือพักในช่วงแรกของการคลอด และให้ทานอาหารเบา ๆ กับดื่มน้ำ แต่บางโรงพยาบาลมีข้อปฏิบัติต่างออกไป เช่น คู่มือของโรงพยาบาลศิริราชให้งดอาหารและน้ำเมื่อเจ็บครรภ์จริงหรือมีน้ำเดิน จึงควรถามโรงพยาบาลของคุณไว้ก่อน
แหล่งข้อมูล
- ACOG: How to Tell When Labor Begins (FAQ, reviewed 2025)
- Cleveland Clinic: Contractions (2024)
- Cleveland Clinic: Back Labor (2024)
- NHS: Signs that labour has begun (2023)
- NHS inform (Public Health Scotland): Contractions, Ready Steady Baby (2025)
- HealthLinkBC (BC Ministry of Health): Baby's Best Chance, Stages of Labour (2024)
- healthdirect Australia: Giving birth: contractions (2025)
- โรงพยาบาลศิริราช (ฝ่ายการพยาบาล): คู่มือการปฏิบัติตัวในขณะตั้งครรภ์
- โรงพยาบาลรามาธิบดี (RAMA Channel): ตั้งครรภ์ ท้องแข็ง เจ็บครรภ์ คืออะไร ต้องทำอย่างไร (2018)
- NSW Health: เมื่อเจ็บท้องคลอดควรมาโรงพยาบาลเมื่อไหร่ (2018)
บทความนี้ใช้แทนคำแนะนำจากแพทย์ไม่ได้ ถ้าไม่แน่ใจ ให้โทรหาโรงพยาบาลหรือคุณหมอที่ดูแลคุณ และในกรณีฉุกเฉินให้โทรสายด่วน 1669
