ระยะการคลอด: แต่ละระยะเกิดอะไรขึ้น และใช้เวลานานแค่ไหน

การคลอดมีสามระยะ ปากมดลูกเปิด ลูกคลอด และรกคลอดออกมา การคลอดแต่ละครั้งดำเนินไปด้วยจังหวะของตัวเอง ระยะการคลอดและระยะเวลาด้านล่างจึงเป็นช่วงที่พบบ่อยตาม ACOG, NICE และ NHS

ระยะการคลอดมีกี่ระยะ

ACOG (วิทยาลัยสูติแพทย์และนรีแพทย์แห่งสหรัฐอเมริกา) แบ่งระยะของการคลอดไว้สามระยะดังนี้

1. ระยะที่ 1 ปากมดลูกเปิดจากปิดสนิทจนเปิดหมดที่ 10 เซนติเมตร แบ่งเป็นระยะแฝง (latent phase) และระยะปากมดลูกเปิดเร็ว (active phase)
2. ระยะที่ 2 นับจากปากมดลูกเปิดหมดจนลูกคลอด เป็นช่วงที่คุณเบ่ง
3. ระยะที่ 3 คือการคลอดรก

บางแหล่งนับระยะที่ 4 เพิ่ม คือช่วงชั่วโมงแรก ๆ หลังคลอด (Cleveland Clinic, HealthLinkBC) Cleveland Clinic ระบุว่าเป็นช่วง 2 ถึง 3 ชั่วโมงหลังรกคลอด ถ้านับแบบนี้ ระยะการคลอดจะมี 4 ระยะ ACOG ระบุว่าการคลอดลูกคนแรกมักใช้เวลารวม 12 ถึง 18 ชั่วโมง ถ้าเคยคลอดมาแล้วมักใช้ 8 ถึง 10 ชั่วโมง

ระยะ	เกิดอะไรขึ้น	ระยะเวลาที่พบบ่อย
ระยะที่ 1 ระยะแฝง	ปากมดลูกนุ่มลง บางลง และเริ่มเปิด ท้องแข็งมักยังไม่สม่ำเสมอ	หลายชั่วโมง บางครั้งหลายวัน (NHS)
ระยะที่ 1 ระยะปากมดลูกเปิดเร็ว	ปากมดลูกเปิดจาก 6 ซม. (ACOG) หรือ 4 ซม. (NICE) จนถึง 10 ซม. ท้องแข็งสม่ำเสมอและแรง	ท้องแรกเฉลี่ยประมาณ 8 ชั่วโมง ไม่ค่อยเกิน 18 ชั่วโมง ท้องหลังประมาณ 5 ชั่วโมง ไม่ค่อยเกิน 12 ชั่วโมง (NICE)
ระยะที่ 2	เบ่งและคลอดลูก	ไม่เกิน 3 ชั่วโมงในท้องแรก ไม่เกิน 2 ชั่วโมงในท้องหลัง (NHS)
ระยะที่ 3	คลอดรก	มักภายใน 30 นาทีเมื่อฉีดยาออกซิโทซิน และอาจถึงหนึ่งชั่วโมงถ้าไม่ฉีด (NHS)

ระยะที่ 1 ของการคลอด: ระยะแฝง

ในช่วงเริ่มคลอด ปากมดลูกจะนุ่มลง บางลง และเริ่มเปิด (NHS) NICE อธิบายว่าระยะแฝงไม่จำเป็นต้องต่อเนื่อง มีท้องแข็งและปากมดลูกเปลี่ยนแปลงบ้างจนถึง 4 เซนติเมตร ส่วน ACOG อธิบายว่าเป็นช่วงที่ปากมดลูกเปิดช้า ไปจนกว่าจะเริ่มเปิดเร็ว ซึ่ง ACOG กำหนดไว้ที่ 6 เซนติเมตร

ท้องแข็ง (คำที่คนไทยใช้เรียกการหดรัดตัวของมดลูก) ในช่วงนี้มีตั้งแต่แค่รู้สึกไม่สบายไปจนถึงเจ็บ และไม่มีรูปแบบตายตัวว่าจะมาบ่อยแค่ไหนหรือนานเท่าไร (NHS) HealthLinkBC อธิบายว่าท้องแข็งช่วงแรกรู้สึกคล้ายปวดเกร็งเบา ๆ ตอนแรกนาน 15 ถึง 30 วินาที มาทุก 10 ถึง 20 นาที ต่อมานานถึง 45 วินาที และมาทุก 5 ถึง 7 นาที คุณอาจปวดหลัง ถ่ายเหลว หรือมีตกขาวสีชมพูที่เรียกว่า show ด้วย ACOG นับการหลุดของมูกใกล้คลอดและน้ำเดินเป็นการเปลี่ยนแปลงที่อาจบอกว่าการคลอดกำลังเริ่ม

ระยะแฝงอาจกินเวลาหลายชั่วโมงหรือหลายวัน และมักเป็นช่วงที่นานที่สุดของการคลอด (NHS) ACOG ระบุว่าระยะแฝงปกติต่างกันมากในแต่ละคน แนวทางของ ACOG บอกว่าระยะแฝงที่เกิน 16 ชั่วโมงในท้องแรกอาจถือว่านาน แต่ถึงอย่างนั้น ส่วนใหญ่ก็เข้าสู่ระยะปากมดลูกเปิดเร็วได้เมื่อเวลาผ่านไป

สิ่งที่ช่วยได้ตามคำแนะนำของ NHS

• ทานอาหารและดื่มน้ำ เพราะคุณจะต้องใช้แรงในภายหลัง
• ถ้าเริ่มเจ็บตอนกลางคืน ให้อยู่ในท่าที่สบายและนอนหลับถ้าทำได้
• ตอนกลางวัน ให้อยู่ในท่าตั้งตรงและขยับตัวเบา ๆ เพื่อช่วยให้ลูกเคลื่อนต่ำลง
• ลองฝึกหายใจ นวด หรืออาบน้ำหรือแช่น้ำอุ่นเพื่อบรรเทาปวด

เรื่องอาหารและน้ำ ให้ถามโรงพยาบาลของคุณไว้ก่อน เพราะบางแห่งมีข้อปฏิบัติต่างออกไป คู่มือของโรงพยาบาลศิริราชให้งดอาหารและน้ำดื่มเมื่อเจ็บครรภ์จริงหรือมีน้ำเดิน แล้วรีบมาโรงพยาบาล

คุณมักได้รับคำแนะนำว่าอยู่บ้านได้ในระยะแฝง (Cleveland Clinic) ถ้าไปโรงพยาบาลก่อนเข้าสู่ระยะคลอดจริง โรงพยาบาลอาจแนะนำให้กลับบ้านไปก่อนสักพัก (NHS)

เมื่อท้องแข็งเริ่มสม่ำเสมอ ให้เริ่มจับเวลา จะจดลงในตารางจับเวลาท้องแข็งหรือใช้ตัวจับเวลาท้องแข็งออนไลน์ที่ใช้ฟรีก็ได้ Cleveland Clinic แนะนำให้โทรหาคุณหมอเมื่อท้องแข็งทุก 5 นาทีต่อเนื่องอย่างน้อยหนึ่งชั่วโมง เอกสารภาษาไทยของ NSW Health ให้คุณแม่ท้องแรกมาโรงพยาบาลเมื่อเจ็บนาน 60 วินาที ห่างกัน 3 ถึง 5 นาที ต่อเนื่องอย่างน้อยหนึ่งชั่วโมง ส่วนโรงพยาบาลรามาธิบดีให้รีบไปพบแพทย์เมื่อเจ็บไม่หายและถี่ขึ้น แรงขึ้น เกณฑ์ที่โรงพยาบาลใช้ เช่น 5-1-1 และการตัดสินใจว่าจะไปเมื่อไร อธิบายไว้ในท้องแข็งแบบไหนอันตราย ควรไปโรงพยาบาลเมื่อไร

ระยะปากมดลูกเปิดเร็ว: เริ่มที่ 4 หรือ 6 เซนติเมตร

ในระยะปากมดลูกเปิดเร็ว ปากมดลูกจะเปิดเร็วขึ้น และท้องแข็งจะสม่ำเสมอ นานขึ้น และแรงขึ้น จุดเริ่มต้นขึ้นกับแนวทางที่ใช้

• ในสหรัฐฯ แนวทางปี 2024 ของ ACOG ระบุว่าควรถือ 6 เซนติเมตรเป็นจุดเริ่มต้นของระยะนี้
• ในอังกฤษ NICE นิยามการคลอดที่เข้าสู่ระยะจริงว่ามีท้องแข็งสม่ำเสมอ และปากมดลูกเปิดเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ตั้งแต่ 4 เซนติเมตร

ACOG เองระบุว่าการเปิดที่เร็วขึ้นอาจเริ่มได้ทุกจุดระหว่าง 4 ถึง 6 เซนติเมตร ตัวเลขทั้งสองจึงอธิบายการเปลี่ยนแปลงเดียวกัน ความต่างส่วนใหญ่มีผลต่อการที่ทีมผู้ดูแลตัดสินว่าการคลอดก้าวหน้าตามปกติหรือไม่ โรงพยาบาลรามาธิบดีอธิบายว่าเมื่อเจ็บครรภ์จริง แพทย์ตรวจภายในจะพบว่าปากมดลูกเปิดขยายและบางลง คำถามว่าปากมดลูกเปิดกี่เซนแล้ว จึงตอบได้จากการตรวจภายในเท่านั้น

HealthLinkBC อธิบายว่าในระยะนี้ท้องแข็งมาทุก 3 ถึง 5 นาที และนาน 60 วินาทีหรือมากกว่า คุณอาจเริ่มไม่แน่ใจว่าจะทนไหวไหม และอยากจดจ่ออยู่กับตัวเอง ตอนนี้คุณควรอยู่ที่โรงพยาบาลแล้ว (Cleveland Clinic) ท้องแข็งแต่ละครั้งเปลี่ยนไปอย่างไรในแต่ละระยะ ดูได้ในท้องแข็งนานแค่ไหนและท้องแข็งเป็นยังไง

NICE ระบุว่าระยะที่ 1 ที่เข้าสู่ระยะจริงแล้วใช้เวลาเฉลี่ย 8 ชั่วโมงในท้องแรก และไม่ค่อยเกิน 18 ชั่วโมง ในท้องที่สองขึ้นไปเฉลี่ย 5 ชั่วโมง และไม่น่าจะเกิน 12 ชั่วโมง Cleveland Clinic ให้ตัวเลข 4 ถึง 8 ชั่วโมงสำหรับระยะนี้

สิ่งที่ช่วยได้ตามคำแนะนำของ Cleveland Clinic

• เดินและเปลี่ยนท่า
• ยืดเหยียดเบา ๆ และหายใจลึก ๆ
• อาบน้ำหรือแช่น้ำอุ่น (ไม่ร้อน)
• ลูกบอลสำหรับคลอด
• มีคนคอยอยู่ข้าง ๆ

ทีมผู้ดูแลจะฟังเสียงหัวใจลูกเป็นระยะ และอธิบายทางเลือกในการบรรเทาปวดให้คุณได้

ช่วงเปลี่ยนผ่าน: ไม่กี่เซนติเมตรสุดท้าย

ช่วงเปลี่ยนผ่าน (transition) คือช่วงท้ายของระยะที่ 1 ปากมดลูกเปิดจากประมาณ 7 หรือ 8 เซนติเมตรจนเปิดหมด (HealthLinkBC) ACOG และ NICE ไม่ได้แยกเป็นช่วงต่างหาก แต่ HealthLinkBC นับเป็นช่วงสุดท้ายในสามช่วงของระยะที่ 1

HealthLinkBC ระบุสิ่งที่คุณอาจรู้สึกในช่วงนี้

• ท้องแข็งแรงทุก 2 ถึง 3 นาที นาน 60 ถึง 90 วินาที
• หน่วงที่ก้น
• มีช่วงที่ตื่นตระหนกและสับสน
• หงุดหงิด คลื่นไส้หรืออาเจียน
• ขาสั่น ร้อนวูบหรือหนาววูบ
• อยากเบ่งมาก

ให้ผ่านไปทีละครั้ง บอกพยาบาลถ้ารู้สึกอยากเบ่ง ถ้าอยากเบ่งก่อนปากมดลูกเปิดหมด HealthLinkBC แนะนำให้หายใจหอบสั้น ๆ ผ่านท้องแข็งครั้งนั้นไป

ระยะที่ 2: เบ่งและคลอดลูก

ระยะที่ 2 เริ่มเมื่อปากมดลูกเปิดหมด และจบเมื่อลูกคลอด (ACOG) NICE แบ่งเป็นสองช่วง ช่วงแรกปากมดลูกเปิดหมดแล้วแต่ยังไม่เบ่ง ช่วงหลังคุณเบ่งอยู่หรือเห็นศีรษะลูกแล้ว

คุณอาจรู้สึกอยากเบ่งคล้ายอยากถ่ายอุจจาระ ถ้าได้รับการบล็อกหลัง (epidural) อาจไม่รู้สึกเลย (NHS) คุณเบ่งไปพร้อมกับท้องแข็งได้ทุกครั้งที่รู้สึกอยากเบ่ง จะนั่ง คุกเข่า นอนตะแคง ยืน หรือนั่งยองก็ได้ ท่าไหนเหมาะกับคุณก็ใช้ท่านั้น (NHS)

NHS ระบุว่าการเบ่งไม่ควรเกิน 3 ชั่วโมงในท้องแรก และไม่เกิน 2 ชั่วโมงถ้าเคยคลอดมาแล้ว ACOG ถือว่าระยะที่ 2 นานเกินเมื่อเบ่งมากกว่า 3 ชั่วโมงในท้องแรก และ 2 ชั่วโมงในท้องหลัง หลังจากนั้น ACOG แนะนำให้พิจารณาเป็นรายคน HealthLinkBC ให้ตัวเลข 1 ถึง 3 ชั่วโมงสำหรับลูกคนแรก และนานกว่านั้นถ้าได้รับการบล็อกหลัง

เมื่อศีรษะลูกใกล้จะออกมา พยาบาลหรือคุณหมออาจบอกให้หยุดเบ่งแล้วหายใจสั้น ๆ แทน เพื่อให้ศีรษะคลอดออกมาช้า ๆ อย่างนุ่มนวล (NHS) เมื่อศีรษะคลอดแล้ว ลำตัวมักตามออกมาในท้องแข็งอีก 1 หรือ 2 ครั้ง

ระยะที่ 3: การคลอดรก และชั่วโมงหลังจากนั้น

หลังลูกคลอด มดลูกจะหดรัดตัวอีกครั้งและรกจะคลอดออกมา (NHS) วิธีดูแลมีสองแบบ

• แบบเร่งรัด คุณจะได้รับการฉีดยาออกซิโทซิน และรกมักคลอดภายใน 30 นาที ช่วยลดความเสี่ยงเลือดออกมาก แต่ทำให้คลื่นไส้อาเจียนได้ง่ายขึ้น และอาจปวดมดลูกหลังคลอดมากขึ้น (NHS)
• แบบธรรมชาติ ไม่ฉีดยา และรกอาจใช้เวลาถึงหนึ่งชั่วโมงกว่าจะหลุดออกมา (NHS)

NICE ถือว่าระยะที่ 3 นานเกินถ้ายังไม่เสร็จภายใน 30 นาทีเมื่อดูแลแบบเร่งรัด และ 60 นาทีเมื่อดูแลแบบธรรมชาติ ทีมผู้ดูแลจะอธิบายทั้งสองทางเลือกให้คุณฟัง ซึ่งดีที่สุดคือตั้งแต่ยังตั้งครรภ์อยู่

ช่วง 2 ถึง 3 ชั่วโมงหลังรกคลอดบางครั้งเรียกว่าระยะที่ 4 ทีมผู้ดูแลจะเฝ้าดูว่ามีเลือดออกผิดปกติหรือไม่ และคุณจะได้ใช้เวลาทำความรู้จักกับลูก (Cleveland Clinic) HealthLinkBC ก็นับ 2 หรือ 3 ชั่วโมงแรกหลังคลอดเป็นระยะที่ 4 เช่นกัน